YILQILAR GIGIYENASI
![YILQILAR GIGIYENASI
Reja:
1. Otlarni saqlash usulari va otxonalar qurish gigiyenasi.
2. Otlarni oziqlantirish, sug‘orish va sog‘ish gigiyenasi.
3. Yosh qulunlarni o‘stirish gigiyenasi.
4. Ishchi otlar va ularning egar-jabduqlariga bo‘lgan gigiyena talablari.](/data/documents/6e5202b7-10b7-4309-b5f5-ae1fa32b7c48/page_1.png)
![Yilqichilik chorvachilikni muhim tarmog‘i bo‘lib, otlardan qishloq
jo‘jaligida, sport uyinlarida, chegara qo‘shinlarida, ichki ishlar vazirligi
sohasida, er osti konlarida ishchi kuchi sifatida foydalaniladi va mahsulot
olinadi. Xalq xo‘jaligida 2,2 mln dan ko‘p ot ishlatiladi, bu 15 ot kuchiga
ega bo‘lgan 150 mingta traktorga teng demakdir.
Statistik ma’lumotlarga qaraganda ikkinchi jahon urushigacha dunyoda
90 mln ot bo‘lgan. 1980 yilga kelib dunyoda 66 mln, O‘zbekistonda 89 ming
bosh ot bo‘lgan. Mustaqil O‘zbekistonda yilqichilikni rivojlantirishga bo‘lgan
e’tibor kuchaytirildi. Otlar otxona va yaylovda uyur usulida boqilib,
otxonalarda alohida dennik, stoylalarda yoki guruh holida saqlanadi. Ishchi
otlar alohida stoylalarda bog‘lanib, naslli ayg‘irlar, qulinli biyalar va
chopadigan sport otlari maxsus denniklarda saqlanadi. Otchilik fermalari
uchun TLM 9-83 bo‘lib, xo‘jaliklar yo‘nalishiga qarab; naslchilik, ishchi va
tovar fermalariga bo‘linadi. Naslchilik xo‘jaliklarida otxonalar 20, 40, 60, 80,
va 120 bosh biyaga mo‘ljalab quriladi. YAylovda esa 100, 200, 300
boshgacha biyalar birga boqiladi. Go‘sht etishtirishga mo‘ljallangan tovar
fermalarida 150 - 900 boshga, qimiz etishtirishda 50 - 150 boshga muljallab
quriladi.
Naslchilik xo‘jaligida otxona 40 boshga mo‘ljallab qurilsa, unda
biyalar, ayg‘ir va axtalangan ayg‘irlar saqlanadi. Onasidan ajratilgan toylarni
80 boshiga alohida bino quriladi. Nasllik otlar uchun qurilgan otxonalarda
dennik, manej (qochirish joyi), emxona, asbob-anjomlar, egar-jabduqlar,
navbatchilar, dag‘al ozuqa va to‘shamalar, sun’iy qochirish xonasi va
boshqalar bo‘ladi. Ishchi otlar uchun qurilgan otxonalarda yuqoridagilardan
tashqari stoyla, egar-jabduqlarni ta’mirlash va taqalash ustaxonasi bo‘lishi
kerak. Qimiz ishlab chiqarishga mo‘ljallangan tovar xo‘jaligida esa sog‘ish
xonasi bo‘ladi. YOsh nasllik toylarni saqlash binolarida dennik, manej](/data/documents/6e5202b7-10b7-4309-b5f5-ae1fa32b7c48/page_2.png)
![(egarlash), o‘rgatish va chiniqtirish maydoni, dush xonalari, dennik va
guruhda saqlash uchun alohida bo‘limlar (seksiya) bo‘ladi.
Yaylovlarda har bir ot uchun 0,3 - 0,5 ga er ajratilib iloji bo‘lsa to‘siqlar bilan
o‘raladi. SHamol va noqulay ob-havodan saqlash uchun shiyponlar qurilib
ichida oxurlari bo‘ladi. Hamma turdagi otchilik fermalarida veterinariya
bo‘limi, tortish joyi, sug‘orish qurilmasi, temirchilik, egar jabduq ustaxonasi,
ozuqa ombori, go‘ngxona, idora, maishiy xizmat xonalari quriladi. YOsh
toylar uchun qurilgan binolar boshqa otxonalarga qaraganda balandroq
shamol esadigan tomondan quriladi.
Otxona va uning ichki jihozlari texnologiyani loyihalash me’yoriga
(TLM 9-83) to‘g‘ri kelishi zarur. Otxonalar asosan G va P shaklda qurilib,
stoyla va denniklar 2 qator qilib joylashtiriladi. Ularning orasidan kengligi
2,6 - 3 m bo‘lgan ozuqa - go‘ng yo‘li qilinadi. Ot zavodlarida, otxonalarda
ozuqa - go‘ng yo‘li 2 m kenglikda, devor tomonidan quriladi. Otxonaning bir
qatorida 12 tagacha dennik, 30 tagacha stoyla joylashtirilib, binoning
o‘rtasida boshqa qo‘shimcha xonalar qilinadi. Nasllik otlar otxonasining
balandligi 3 m, ishchi otlar uchun 2,4 m va tovar xo‘jaligidagi otxonalar
uchun 2,7 m va manejning balandligi 4,5 m bo‘ladi. Binolar issiq, yorug‘,
quruq bo‘lishi va ventilyasiya yaxshi ishlashi kerak.
Bir bosh ot uchun stoyla yuzasi 5 - 5,5 m 2
, dennik esa 10,5 - 12 m 2
, toy
guruhlari uchun kataklar 5 - 7 m 2
yuzaga ega bo‘lishi kerak. Ishchi otlar
saqlanadigan joylar (stoyla) da otlar orasi yog‘och-bolor yoki devor bilan
ajratiladi. Uning balandligi oxur tomondan 1 m, orqa tomondan 65 sm
bo‘ladi. Denniklarni ajratib turadigan to‘siqlar pishgan g‘ishtdan, panjaradan
yoki yaxshi tekislangan qalinligi 5 sm lik taxtadan 1,4 m balandlikda qilinadi.
Oxurlar stoylaning kengligiga teng uzunlikda qurilib, otlar dag‘al
ozuqalarni titib chiqarmasligi uchun ustiga olinuvchi panjara qo‘yiladi.](/data/documents/6e5202b7-10b7-4309-b5f5-ae1fa32b7c48/page_3.png)
![Oxurning bir uchidan 40 sm qismi em uchun ajratiladi. Oxurning ustki
kengligi 60 sm, pastki kengligi 40 sm va chuqurligi 30 sm bo‘ladi.
Otlar guruh holida saqlansa binoning bor bo‘yiga har bir ot uchun 1 m
va yoshlariga 0,6 m hisobidan oxur qilinadi. Denniklarda 2,1 m uzunlikdagi
oxur bir burchagiga o‘rnatiladi. Avtosug‘orgichlar denniklarda bitta, guruh
holida saqlansa har bir ot uchun 0,6 m hisobidan suv oxuri qilinadi. Suv
oxurining erdagi balandligi 0,9 - 1 m bo‘ladi.
O tlarni oziqlantirish, sug‘orish va sog‘ish gigiyenasi - Otlarni
oziqlantirishda gigiyena talablariga rioya qilish ularning sog‘ligini,
mahsuldorligini, ishchanligini oshirish omili hisoblanadi. Ozuqa ratsionini
tuzishda ozuqaning to‘yimliligiga, tarkibida protein, mineral moddalar,
mikroelementlar va vitaminlar (karotin, vitamin D, V, S) ning etarli darajada
bo‘lishiga e’tibor berish kerak. Qochirishdan oldin va qochirish davrida
ayg‘irlarni har 100 kg vazniga 2 oz. birligi, boshqa vaqtlarda 1,6 oz. birligi
beriladi. Og‘ir yuk tashuvchi otlarga 1,6 - 1,8 oz. birligi berilib, tarkibida
hazm bo‘ladigan protein 130 g, kalsiy - 6 g, fosfor - 5 g va karotin 30 - 35 mg
bo‘lishi kerak.
Qulunli biyalar sut davrida 100 kg tirik vaznga 2 oz. birligi berilib,
unda 100 g protein, 6 - 7 g kalsiy, 5 g fosfor, 20 - 25 mg karotin bo‘lishi
lozim.
Otlar ratsionida ko‘proq beda, em ozuqa bo‘lib, donli o‘simliklarni
poxoli maydalanib, bug‘lab emga qo‘shib beriladi. Ildizmevali ozuqalar
yuvilib, maydalanib, pishirib berilsa yaxshi bo‘ladi. Botulizm kasalligini
oldini olish maqsadida makkajo‘xori va kungaboqar silosi beriladi. Silosni
tayyorlashda ifloslanishiga va tuproq aralashishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak.
Otlar uchun eng yaxshi em- ozuqalar bo‘lib suli, arpa, maydalangan
makkajo‘xori, kepak, kunjara va no‘xat hisoblanadi. Amerikada otlar uchun](/data/documents/6e5202b7-10b7-4309-b5f5-ae1fa32b7c48/page_4.png)
![eng yaxshi ozuqa bo‘lib 12 hissa makka, 4 hissa suli va 1 hissa kunjara
qo‘shilgan ratsion hisoblanadi.
Og‘ir ish bajaruvchi otlarga choshgohda 1 - 1,5 soat, tushda 2 - 3 soat,
peshinda 1 - 1,5 soat dam beriladi. Kechasidan tonggacha ozuqa berib
boqiladi. Otlarni ishtaxasini oshirish uchun birinchi dag‘al ozuqa, keyin suvli,
undan keyin em va oxirida yana dag‘al ozuqa beriladi. Ovqat hazm qilish
organlarini kasallikdan saqlash uchun, otlarni ishga chiqarishdan oldin va
dam berishdan keyin tezda ozuqa berilmaydi, ya’ni oziqlantirilgandan 50
daqiqadan keyin ishga chiqariladi va ishdan keyin 1 soat o‘tgach
oziqlantiriladi. Bundan tashqari 1 tur ozuqadan 2-turga o‘tishida ham ehtiyot
bo‘lish zarur. O‘rganmagan ozuqa ta’sirida hazm qilish buziladi, ich ketadi,
qotadi, sanchiq va meteorizm paydo bo‘ladi.. CHirigan, mog‘orlagan,
hidlangan, muzlagan, zaharli o‘tlar, qum-tuproq aralashgan ozuqalarni berish
qatiyan ma’n qilinadi.
Otlarni sug‘orish - Otlar ko‘pincha 3 marta, yoz paytlari 5 - 6 marta
sug‘oriladi. Issiqlagan vaqtda sug‘orilsa sanchiq belgilari va tuyoqda
revmatik shamollash paydo bo‘ladi. Ishdan keyin teri qotishi uchun dam
beriladi. Ot badani sovigandan yarim soat o‘tgach yarim chelak, yana yarim
soatdan so‘ng to‘yganicha suv beriladi. Agar ish vaqtida sug‘orilib ishini
darrov davom etkazishi mumkin. Ish tugashdan 30-40 daqiqa oldin
sug‘orilsa, ot ishtaha bilan oziqlanadi. Em ozuqalardan keyin sug‘orilsa
damlaydi, ya’ni arpa, suli, javdarlar shishadi va achish jarayoni kechadi.
SHuning uchun emdan 40 - 50 daqiqa oldin yoki emdan 2 soat keyin
sug‘oriladi.
Har xil kasalliklar bo‘lmasligi uchun to‘g‘ri kelgan suvdan berilmaydi,
yoki muzlagan suvni muzini yorib ichirilmaydi. Bu esa shamollash yoki bola
tashlashga sabab bo‘ladi. Bug‘oz biya uchun suvning harorati +10 0
S dan kam
bo‘lmasligi kerak.](/data/documents/6e5202b7-10b7-4309-b5f5-ae1fa32b7c48/page_5.png)
![B iyalarni sog‘ish - Biyalarni sog‘ib, shifobaxsh qimiz qilish qadim
zamondan ma’lum. Hozirgi kunda yil davomida qimiz bilan ta’minlash
maqsadida quritilgan sut kukunlari ham tayyorlanmoqda.
Biyalarning eng ko‘p sut berish davri 7 - 12 yoshi bo‘lib, qimizni
yaxshi bo‘lishi yaylov sharoiti, tayyorlash texnologiyasi va ozuqani
to‘yimliligiga bog‘liqdir. Sog‘ish joylarida alohida shiypon va qulunlarni
ajratadigan joylar tayyorlanadi. Biyalar kun davomida yaylovda boqilib, yana
qo‘shimcha 2-3 kg dan em beriladi. YAxshi sut beradigan biya kuniga 10 -
24 litrgacha, yil davomida 1000 litrgacha sut berib, shuning 50 - 70% ini
qulunlar emadi. Sog‘iladigan biyaning suti ko‘payib o‘zi oriqlab borsa
ratsioni 12 - 13 oz. birligiga etkazilib, shirali, ildizmevali ozuqalar mikdori
oshiriladi. Qishda esa doimo senaj va o‘t unlari berib boriladi.
Biyalarni sog‘ish davrida qulunlar 2 - 3 soat, keyinchalik asta - sekin
vaqt ko‘paytirilb 14-18 soat biya bilan saqlanadi. Qulun tug‘ilganidan 30 - 40
kun keyin biyalar kuniga 5 - 6 marta sog‘iladi. Biyalarning sut berish
mikdorini kamayishiga - sog‘ish joylarini tez o‘zgartirish, shovqin-suron,
begona odamlarni kelishi, halat almashtirish va boshqalar sabab bo‘ladi.
Qulunlarni sutga qo‘yish har doim bir vaqtda bo‘ladi. Agar biya bezovta
bo‘lsa yoki oxurni kamira boshlasa sog‘ishni tez to‘xtatish kerak.
Q ulunlarni o‘stirish gigiyenasi - Biyalarni tug‘ishi ko‘pincha mart,
aprel oylariga, ba’zan havoning nam va sovuq vaqtiga to‘g‘ri kelishi
mumkin. SHuning uchun otxonalar isitilishi, elvizaklar yopilishi va havo
haroratini otxonada +6 + 10 0
S atrofida saqlash lozim. Ayniqsa biyalar
tug‘adigan joylar sanitariya-gigiyena talabiga javob berishi kerak.
Sog‘lom tug‘ilgan qulun tezda oyoqqa turib, onasini elinini izlay
boshlaydi, eng asosiysi tug‘ilgandan 0,5-1 soat keyin og‘iz suti berishdir.
Agar ba’zi sabablarga ko‘ra quluncha ema olmasa har 1-1,5 saotda onasini
sutidan emizik orqali emiziladi. Qulun kuchga kirgandan keyin onasini emib](/data/documents/6e5202b7-10b7-4309-b5f5-ae1fa32b7c48/page_6.png)
![ketadi. Agar biya bolasini olmasa, u holda qulunchani o‘zi bilan bir kunda
tug‘ilgan biyani emizib o‘rgatiladi. Y ф ngi tug‘ilgan qulunchalar ko‘pincha
birinchi tezagi chiqmay qolishi mumkin, bunday holatda tezda klizma
qilinadi. Ba’zan qulunlarni orqa chiqaruv teshigi yopiq tug‘iladi, bunday
holda veterinariya vrachi yordam ko‘rsatadi. Ishlab chiqarish amaliyotida
qulunlar sigir suti bilan ham boqiladi. Ot sutidan sigir sutining farqi shuki,
sigir sutida yog‘ va oqsil ko‘p, ammo shakar kam bo‘ladi. SHuning uchun
issiq suvda eritilgan shakardan 1 l sutga bir qoshiq solinadi. Sut yangi va
harorati 36 - 38 0
S bo‘lishi lozim. Qulunlarga birinchi 2 oyligida har 1,5 - 2
soatda, keyinchalik kuniga 4 - 5 soatda beriladi. Qulunlar 1 yoshgacha juda
tez va yaxshi o‘sadi. SHuning uchun biyalarga yaxshi, sifatli va to‘yimli
ozuqalar berib boriladi. Agar qulunlar kuchsiz, zaif tug‘ilsa sovuqga,
namlikga va havoning haroratiga sezuvchan bo‘ladi, qaltiraydi. Bunday
vaqtda ularning tanasini, oyoqlarini uqalash, issiq va mayin to‘shama solish
zarur. Tug‘ilgandan 3 - 5 kun keyin onasi bilan birga 30 - 40 daqiqaga
tashqariga chiqariladi va asta-sekin vaqt uzaytirib o‘rgatib boriladi. Ayniqsa
qulunlarni zax, sovuq erda yotib qolmasligiga e’tibor berish lozim.
Qulunlar kuniga 20-30 marotaba onasini emganligi uchun ularni uzoq
ajratmaslik, aravaga qo‘shilagan biyalarni tez haydamaslik kerak. Qulunlar
onasidan erta ajratilsa yaxshi o‘smaydi. Ishlatiladigan biyalarning quluni 5-6
oyligida, nasllik biyalarniki - 8 oyligida ajratiladi. Erkak toylar 2 boshdan
dennikda saqlanib tozalashga, qashishga, tuyog‘ini tozalashga, nuqta, yugan
urishga o‘rgatilib beriladi va har kuni yayratishga chiqariladi. Ochiq havoda
harakat qilishi o‘sishiga, suyaklarini mustahkamlanishiga va har xil
kasalliklarga chidamli bo‘lishiga yordam beradi. Ularga sifatli, to‘yimli
xilma-xil ozuqalar beriladi. Kunlik ozuqa ratsionida dukkakli, donli
o‘simliklar pichani, senaj, sabzi va boshqalar bo‘lishi lozim. Sabzini tarkibida
karotiin ko‘p bo‘lganligi uchun organizmni chidamliligini oshiradi, ovqat](/data/documents/6e5202b7-10b7-4309-b5f5-ae1fa32b7c48/page_7.png)
![hazm qilish organlarini ishini yaxshilaydi. Uyurda boqilayotgan biyalarni
qulunlari kuz va ko‘klamda ajratiladi. Kuzda ajratilganlari zoogigienik
talablarga javob beradigan boqiladi, ko‘klamda ajratilganlari ser o‘t yaylovga
o‘tkaziladi. Toylar ikki yoshga kirgandan boshlab nuqta, egar - jabduq,
yurish, engil yuk va boshqalarga o‘rgatib boriladi. Ularni yaxshi ot qilib
tayyorlashda o‘rgatuvchining ilmi va tajribasi, takroriy va doimiy
mashg‘uloti, otga bo‘lgan mehri, chidamiga, zarur bo‘lganida otni jazolash va
erkalatish yo‘lini bilishi, xarakteriga qarab muomala qilish va boshqalarga
bog‘liq bo‘ladi.
I shchi otlar va ularning egar-jabduqlariga bo‘lgan gigiyena talablari -
Otlarning sog‘ligini saqlash va ish unumini oshirishda ulardan ishchi kuchi
sifatida to‘g‘ri foydalanish muhim ahamiyatga ega. Bajariladigan ish otning
kuchiga qarab bo‘linadi. Ish haddan tashqari ko‘p ishlatmaslik kerak, chunki
bu ish unumdorligini pasaytiradi va ularni turli kasalliklarga yo‘liqtiradi.
Otlar 4-5 yoshida to‘liq kuchga kiradi. Otlar sog‘ligiga zarar etkazmay,
maksimal darajada ishlashi kuyidagiomillarga bog‘liqdir:
1. Otning semizligi, yoshi va vazniga
2. Otni ishga tayyorlash va mashg‘ulotlar o‘tkazishga
3. Otga mos egar-jabduqlarni tanlashga
4. Otni vaqtida oziqlantirish, sug‘orish va dam berishga
5. Iqlim sharoiti, er tuzilishi, yo‘lning ahvoliga
6. Otning fiziologik holati va h.k. bog‘liq bo‘ladi.
Otning ishi yukni qancha masofaga tortib borishi bilan o‘lchanadi
(kg/m, kg/km, tonna/km). Ishchi otlar kuniga 10 - 12 soat, mavsum vaqtlarida
12-14 soatgacha ishlatiladi. Issiq havoda, namlik ko‘payganda ular tez
charchaydi. SHuning uchun soya salqin joylarda dam beriladi, otxonalarga
kiritiladi. Ishdan keyin oyoq - tuyoqlariga, egar - jabduqlar tagiga diqqat
bilan qaralib tozalanadi.](/data/documents/6e5202b7-10b7-4309-b5f5-ae1fa32b7c48/page_8.png)
![Egar-jabduqlariga - yugan, bo‘yinturuq, egar, ayil, o‘zangi, to‘xtatuvchi
tasma, shoti tasmasi, egarchani ko‘tarib turadigan tasma, shoti zanjirchasi,
tomoqbov, quloqbov, chirgi, jobuv, tomoq tasma, qo‘shqoq va boshqalar
kiradi. Bu egar-jabduqlar har bir otning o‘ziga mos, o‘lchamiga to‘g‘ri
bo‘lishi zarur. Bu otlarni boshqarish, ishlatish va minishda yordam beradi,
tortish kuchini oshiradi. Agar egar-jabduqlar mos kelmasa muskullarni
bosadi, nafas olish, qon aylanish qiyinlashadi, ish unumi pasayadi. Ko‘pincha
otlarning bo‘ynida, elkasida, belida, sag‘risida yallig‘lanish paydo bo‘ladi.
Ularni egar-jabduqlari mahkam, engil, mustahkam, oddiy bo‘lib, zarur vaqtda
tez almashtiriladigan, ot gavdasiga mos va tanasiga botmaydigan bo‘lishi
kerak.](/data/documents/6e5202b7-10b7-4309-b5f5-ae1fa32b7c48/page_9.png)
![Adabiyotlar
1. Suvonqulov Y.A. «Qishloq xo‘jaligi hayvonlari gigiyenasi» Toshkent,
1994
Qo‘shimcha adabiyotlar.
1. Kochish I.I., Kalyujnыy N.S., Volchkova L.A., Nesterov V.V.
«Zoogigiyena», Moskva, 2008
2. Xolmirzaev D. «Yilqichilik», Toshkent, «Mexnat», 1990](/data/documents/6e5202b7-10b7-4309-b5f5-ae1fa32b7c48/page_10.png)
YILQILAR GIGIYENASI Reja: 1. Otlarni saqlash usulari va otxonalar qurish gigiyenasi. 2. Otlarni oziqlantirish, sug‘orish va sog‘ish gigiyenasi. 3. Yosh qulunlarni o‘stirish gigiyenasi. 4. Ishchi otlar va ularning egar-jabduqlariga bo‘lgan gigiyena talablari.
Yilqichilik chorvachilikni muhim tarmog‘i bo‘lib, otlardan qishloq jo‘jaligida, sport uyinlarida, chegara qo‘shinlarida, ichki ishlar vazirligi sohasida, er osti konlarida ishchi kuchi sifatida foydalaniladi va mahsulot olinadi. Xalq xo‘jaligida 2,2 mln dan ko‘p ot ishlatiladi, bu 15 ot kuchiga ega bo‘lgan 150 mingta traktorga teng demakdir. Statistik ma’lumotlarga qaraganda ikkinchi jahon urushigacha dunyoda 90 mln ot bo‘lgan. 1980 yilga kelib dunyoda 66 mln, O‘zbekistonda 89 ming bosh ot bo‘lgan. Mustaqil O‘zbekistonda yilqichilikni rivojlantirishga bo‘lgan e’tibor kuchaytirildi. Otlar otxona va yaylovda uyur usulida boqilib, otxonalarda alohida dennik, stoylalarda yoki guruh holida saqlanadi. Ishchi otlar alohida stoylalarda bog‘lanib, naslli ayg‘irlar, qulinli biyalar va chopadigan sport otlari maxsus denniklarda saqlanadi. Otchilik fermalari uchun TLM 9-83 bo‘lib, xo‘jaliklar yo‘nalishiga qarab; naslchilik, ishchi va tovar fermalariga bo‘linadi. Naslchilik xo‘jaliklarida otxonalar 20, 40, 60, 80, va 120 bosh biyaga mo‘ljalab quriladi. YAylovda esa 100, 200, 300 boshgacha biyalar birga boqiladi. Go‘sht etishtirishga mo‘ljallangan tovar fermalarida 150 - 900 boshga, qimiz etishtirishda 50 - 150 boshga muljallab quriladi. Naslchilik xo‘jaligida otxona 40 boshga mo‘ljallab qurilsa, unda biyalar, ayg‘ir va axtalangan ayg‘irlar saqlanadi. Onasidan ajratilgan toylarni 80 boshiga alohida bino quriladi. Nasllik otlar uchun qurilgan otxonalarda dennik, manej (qochirish joyi), emxona, asbob-anjomlar, egar-jabduqlar, navbatchilar, dag‘al ozuqa va to‘shamalar, sun’iy qochirish xonasi va boshqalar bo‘ladi. Ishchi otlar uchun qurilgan otxonalarda yuqoridagilardan tashqari stoyla, egar-jabduqlarni ta’mirlash va taqalash ustaxonasi bo‘lishi kerak. Qimiz ishlab chiqarishga mo‘ljallangan tovar xo‘jaligida esa sog‘ish xonasi bo‘ladi. YOsh nasllik toylarni saqlash binolarida dennik, manej
(egarlash), o‘rgatish va chiniqtirish maydoni, dush xonalari, dennik va guruhda saqlash uchun alohida bo‘limlar (seksiya) bo‘ladi. Yaylovlarda har bir ot uchun 0,3 - 0,5 ga er ajratilib iloji bo‘lsa to‘siqlar bilan o‘raladi. SHamol va noqulay ob-havodan saqlash uchun shiyponlar qurilib ichida oxurlari bo‘ladi. Hamma turdagi otchilik fermalarida veterinariya bo‘limi, tortish joyi, sug‘orish qurilmasi, temirchilik, egar jabduq ustaxonasi, ozuqa ombori, go‘ngxona, idora, maishiy xizmat xonalari quriladi. YOsh toylar uchun qurilgan binolar boshqa otxonalarga qaraganda balandroq shamol esadigan tomondan quriladi. Otxona va uning ichki jihozlari texnologiyani loyihalash me’yoriga (TLM 9-83) to‘g‘ri kelishi zarur. Otxonalar asosan G va P shaklda qurilib, stoyla va denniklar 2 qator qilib joylashtiriladi. Ularning orasidan kengligi 2,6 - 3 m bo‘lgan ozuqa - go‘ng yo‘li qilinadi. Ot zavodlarida, otxonalarda ozuqa - go‘ng yo‘li 2 m kenglikda, devor tomonidan quriladi. Otxonaning bir qatorida 12 tagacha dennik, 30 tagacha stoyla joylashtirilib, binoning o‘rtasida boshqa qo‘shimcha xonalar qilinadi. Nasllik otlar otxonasining balandligi 3 m, ishchi otlar uchun 2,4 m va tovar xo‘jaligidagi otxonalar uchun 2,7 m va manejning balandligi 4,5 m bo‘ladi. Binolar issiq, yorug‘, quruq bo‘lishi va ventilyasiya yaxshi ishlashi kerak. Bir bosh ot uchun stoyla yuzasi 5 - 5,5 m 2 , dennik esa 10,5 - 12 m 2 , toy guruhlari uchun kataklar 5 - 7 m 2 yuzaga ega bo‘lishi kerak. Ishchi otlar saqlanadigan joylar (stoyla) da otlar orasi yog‘och-bolor yoki devor bilan ajratiladi. Uning balandligi oxur tomondan 1 m, orqa tomondan 65 sm bo‘ladi. Denniklarni ajratib turadigan to‘siqlar pishgan g‘ishtdan, panjaradan yoki yaxshi tekislangan qalinligi 5 sm lik taxtadan 1,4 m balandlikda qilinadi. Oxurlar stoylaning kengligiga teng uzunlikda qurilib, otlar dag‘al ozuqalarni titib chiqarmasligi uchun ustiga olinuvchi panjara qo‘yiladi.
Oxurning bir uchidan 40 sm qismi em uchun ajratiladi. Oxurning ustki kengligi 60 sm, pastki kengligi 40 sm va chuqurligi 30 sm bo‘ladi. Otlar guruh holida saqlansa binoning bor bo‘yiga har bir ot uchun 1 m va yoshlariga 0,6 m hisobidan oxur qilinadi. Denniklarda 2,1 m uzunlikdagi oxur bir burchagiga o‘rnatiladi. Avtosug‘orgichlar denniklarda bitta, guruh holida saqlansa har bir ot uchun 0,6 m hisobidan suv oxuri qilinadi. Suv oxurining erdagi balandligi 0,9 - 1 m bo‘ladi. O tlarni oziqlantirish, sug‘orish va sog‘ish gigiyenasi - Otlarni oziqlantirishda gigiyena talablariga rioya qilish ularning sog‘ligini, mahsuldorligini, ishchanligini oshirish omili hisoblanadi. Ozuqa ratsionini tuzishda ozuqaning to‘yimliligiga, tarkibida protein, mineral moddalar, mikroelementlar va vitaminlar (karotin, vitamin D, V, S) ning etarli darajada bo‘lishiga e’tibor berish kerak. Qochirishdan oldin va qochirish davrida ayg‘irlarni har 100 kg vazniga 2 oz. birligi, boshqa vaqtlarda 1,6 oz. birligi beriladi. Og‘ir yuk tashuvchi otlarga 1,6 - 1,8 oz. birligi berilib, tarkibida hazm bo‘ladigan protein 130 g, kalsiy - 6 g, fosfor - 5 g va karotin 30 - 35 mg bo‘lishi kerak. Qulunli biyalar sut davrida 100 kg tirik vaznga 2 oz. birligi berilib, unda 100 g protein, 6 - 7 g kalsiy, 5 g fosfor, 20 - 25 mg karotin bo‘lishi lozim. Otlar ratsionida ko‘proq beda, em ozuqa bo‘lib, donli o‘simliklarni poxoli maydalanib, bug‘lab emga qo‘shib beriladi. Ildizmevali ozuqalar yuvilib, maydalanib, pishirib berilsa yaxshi bo‘ladi. Botulizm kasalligini oldini olish maqsadida makkajo‘xori va kungaboqar silosi beriladi. Silosni tayyorlashda ifloslanishiga va tuproq aralashishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Otlar uchun eng yaxshi em- ozuqalar bo‘lib suli, arpa, maydalangan makkajo‘xori, kepak, kunjara va no‘xat hisoblanadi. Amerikada otlar uchun
eng yaxshi ozuqa bo‘lib 12 hissa makka, 4 hissa suli va 1 hissa kunjara qo‘shilgan ratsion hisoblanadi. Og‘ir ish bajaruvchi otlarga choshgohda 1 - 1,5 soat, tushda 2 - 3 soat, peshinda 1 - 1,5 soat dam beriladi. Kechasidan tonggacha ozuqa berib boqiladi. Otlarni ishtaxasini oshirish uchun birinchi dag‘al ozuqa, keyin suvli, undan keyin em va oxirida yana dag‘al ozuqa beriladi. Ovqat hazm qilish organlarini kasallikdan saqlash uchun, otlarni ishga chiqarishdan oldin va dam berishdan keyin tezda ozuqa berilmaydi, ya’ni oziqlantirilgandan 50 daqiqadan keyin ishga chiqariladi va ishdan keyin 1 soat o‘tgach oziqlantiriladi. Bundan tashqari 1 tur ozuqadan 2-turga o‘tishida ham ehtiyot bo‘lish zarur. O‘rganmagan ozuqa ta’sirida hazm qilish buziladi, ich ketadi, qotadi, sanchiq va meteorizm paydo bo‘ladi.. CHirigan, mog‘orlagan, hidlangan, muzlagan, zaharli o‘tlar, qum-tuproq aralashgan ozuqalarni berish qatiyan ma’n qilinadi. Otlarni sug‘orish - Otlar ko‘pincha 3 marta, yoz paytlari 5 - 6 marta sug‘oriladi. Issiqlagan vaqtda sug‘orilsa sanchiq belgilari va tuyoqda revmatik shamollash paydo bo‘ladi. Ishdan keyin teri qotishi uchun dam beriladi. Ot badani sovigandan yarim soat o‘tgach yarim chelak, yana yarim soatdan so‘ng to‘yganicha suv beriladi. Agar ish vaqtida sug‘orilib ishini darrov davom etkazishi mumkin. Ish tugashdan 30-40 daqiqa oldin sug‘orilsa, ot ishtaha bilan oziqlanadi. Em ozuqalardan keyin sug‘orilsa damlaydi, ya’ni arpa, suli, javdarlar shishadi va achish jarayoni kechadi. SHuning uchun emdan 40 - 50 daqiqa oldin yoki emdan 2 soat keyin sug‘oriladi. Har xil kasalliklar bo‘lmasligi uchun to‘g‘ri kelgan suvdan berilmaydi, yoki muzlagan suvni muzini yorib ichirilmaydi. Bu esa shamollash yoki bola tashlashga sabab bo‘ladi. Bug‘oz biya uchun suvning harorati +10 0 S dan kam bo‘lmasligi kerak.